Najczęstsze mity o fundacjach ekologicznych: co warto wiedzieć przed wsparciem

Dlaczego wokół fundacji ekologicznych narosło tyle mitów

Fundacje ekologiczne działają w obszarze, który budzi silne emocje: pieniądze, polityka, klimat, przyroda. To idealne środowisko dla mitów, uproszczeń i teorii spiskowych. Z jednej strony są osoby zaangażowane, które ufają niemal każdej „zielonej” inicjatywie. Z drugiej – głęboki sceptycyzm, przeświadczenie, że „wszyscy kradną”, a ekologia to tylko przykrywka dla interesów wielkich korporacji lub partii.

W praktyce prawda jest znacznie bardziej złożona. Fundacje ekologiczne potrafią robić ogromnie potrzebną pracę: chronią rzadkie gatunki, prowadzą edukację, nagłaśniają afery środowiskowe, walczą w sądach z zanieczyszczającymi firmami. Jednocześnie, jak w każdym sektorze, zdarzają się organizacje słabe, źle zarządzane, a nawet nieuczciwe. Dlatego przed wsparciem (finansowym lub innym) przydaje się chłodna głowa i podstawowa wiedza o tym, jak działają fundacje oraz jak oddzielić fakty od wyobrażeń.

Najczęstsze mity o fundacjach ekologicznych wynikają zwykle z trzech źródeł: niewiedzy o przepisach i realiach działania NGO, nieprzejrzystej komunikacji samych fundacji oraz głośnych mediów społecznościowych, które nagradzają skrajne opinie, a nie spokojną analizę. Dobra wiadomość jest taka, że większość z tych mitów da się dość łatwo zweryfikować – trzeba tylko wiedzieć, gdzie i jak szukać informacji.

Wsparcie fundacji – czy to jednorazową darowizną, stałym przelewem, czy wolontariatem – ma sens dopiero wtedy, gdy rozumiesz, komu i na jakich zasadach przekazujesz swoje zasoby. Rozbrojenie popularnych mitów jest pierwszym krokiem do świadomego, odpowiedzialnego wspierania organizacji, które faktycznie robią coś dobrego dla środowiska, a nie tylko dobrze wyglądają w komunikacji.

Mit 1: „Fundacje ekologiczne tylko wyciągają pieniądze od ludzi”

Skąd bierze się przekonanie o „wyciąganiu pieniędzy”

Przekonanie, że fundacje ekologiczne żyją z naiwności ludzi, jest jednym z najczęściej powtarzanych zarzutów. Podsycają je:

• agresywne kampanie fundraisingowe (np. uliczni ankieterzy, częste prośby o darowizny w social mediach),
• pojedyncze afery z udziałem źle zarządzanych organizacji,
• brak wiedzy, ile faktycznie kosztują działania ekologiczne (ekspertyzy, prawnicy, teren, sprzęt, edukacja).

Gdy widzisz prośbę o 20 czy 50 zł, trudno sobie wyobrazić, że z takich wpłat finansuje się wielomiesięczne procesy sądowe, kampanie społeczne, monitoring zanieczyszczeń czy nadzór przyrodniczy przy dużych inwestycjach. Odruchowo łatwiej przyjąć prostszą wersję: „to pewnie wszystko idzie w czyjąś kieszeń”.

Jak rzeczywiście finansują się fundacje ekologiczne

Fundacje ekologiczne rzadko utrzymują się wyłącznie z darowizn osób prywatnych. Ich budżety zwykle są „poskładane” z kilku źródeł:

• dotacje publiczne – np. z samorządów, ministerstw, funduszy ochrony środowiska, programów unijnych,
• granty międzynarodowe – od fundacji zagranicznych, programów klimatycznych, mechanizmów finansowych,
• darowizny indywidualne – przelewy od osób prywatnych, zbiórki internetowe, 1,5% podatku (dla OPP),
• darowizny od firm – sponsoring kampanii, finansowanie konkretnych projektów, partnerstwa w CSR,
• przychody z działalności odpłatnej – np. sprzedaż publikacji, szkoleń, warsztatów, gadżetów ekologicznych.

W wielu organizacjach darowizny od osób prywatnych stanowią mniejszość budżetu. To nie oznacza, że są nieistotne – często właśnie te „elastyczne” środki pozwalają reagować szybko: zlecić ekspertyzę, wysłać prawnika na posiedzenie, opłacić monitoring w terenie, kiedy granty publiczne są zbyt sztywne albo niedostępne.

Jak sprawdzić, czy Twoje pieniądze faktycznie pracują

Najskuteczniejszym sposobem na weryfikację jest spojrzenie na liczby i efekty, a nie tylko na hasła w kampanii:

• Sprawozdania finansowe i merytoryczne – fundacje muszą je składać do KRS, a wiele publikują na stronie. Szukaj pozycji typu „działalność statutowa”, „koszty administracyjne”, „działalność odpłatna”.
• Konkrety działań – liczą się wyniki: ile interwencji przeprowadzono, jakie raporty wydano, czy doprowadzono do zmian decyzji administracyjnych, czy przeprowadzono procesy sądowe. Nie wystarczą ogólne hasła typu „działamy dla klimatu”.
• Przejrzystość komunikacji – czy fundacja pokazuje, co udało się zrobić w ostatnim roku, jakie ma plany, jakie projekty zakończono? Czy są daty, raporty, przykłady?

Jeżeli organizacja uczciwie pokazuje zarówno sukcesy, jak i porażki (np. przegrane sprawy, nieudane projekty), paradoksalnie budzi większe zaufanie niż ta, która mówi wyłącznie o sukcesach i nie podaje żadnych twardych danych.

Mit 2: „Fundacje ekologiczne nic konkretnego nie robią, tylko protestują”

Znaczenie protestów a realna praca „w tle”

Obraz ekologów blokujących drogę lub trzymających transparenty jest najbardziej medialny, więc utrwala się w głowach odbiorców. Protesty uliczne to jednak tylko ułamek działalności dużej części fundacji ekologicznych – często nawet nie ten najważniejszy.

Za skuteczną kampanią stoją godziny niewidocznej pracy:

• analiza dokumentacji inwestycji,
• przygotowywanie pism i odwołań,
• konsultacje z prawnikami i ekspertami przyrodniczymi,
• zbieranie danych w terenie (inwentaryzacje przyrodnicze, monitoring zanieczyszczeń),
• spotkania z urzędnikami i lokalnymi społecznościami.

Protest często jest ostatecznością – narzędziem nacisku, kiedy inne metody zawiodły lub proces decyzyjny jest nieprzejrzysty. W wielu przypadkach fundacje osiągają cele bez spektakularnych ulicznych akcji, w drodze negocjacji, konsultacji społecznych czy postępowań administracyjnych.

Rodzaje działań, które trudno zobaczyć z zewnątrz

Poza nagłośnionymi protestami fundacje ekologiczne prowadzą szereg mniej widocznych, ale bardzo konkretnych działań:

• interwencje prawne – składanie odwołań, skarg do sądów administracyjnych, udział w postępowaniach środowiskowych,
• nadzór przyrodniczy i monitoring – obserwacje gatunków, pomiary zanieczyszczeń, analizy oddziaływań inwestycji,
• projekty terenowe – sadzenie drzew i krzewów, renaturyzacja rzek, działania przeciw erozji, ochrona siedlisk,
• edukacja i szkolenia – warsztaty w szkołach, kursy dla urzędników, materiały dla nauczycieli, poradniki dla mieszkańców,
• kampanie rzecznicze – praca nad zmianą przepisów, udział w konsultacjach, przygotowywanie stanowisk eksperckich.

Te aktywności rzadko trafiają do głównych wiadomości, ale to one w długim terminie zmieniają prawo, praktykę urzędów i codzienne nawyki ludzi. Właśnie tam „pracują” darowizny, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się niewidoczne.

Jak odróżnić „protest dla protestu” od realnych działań

Jeżeli chcesz stwierdzić, czy fundacja ekologiczna robi coś więcej niż głośne akcje, zwróć uwagę na kilka elementów:

• Dokumenty i analizy – czy organizacja publikuje raporty, ekspertyzy, opinie prawne, czy tylko zdjęcia z manifestacji?
• Ciężar komunikacji – na stronie i w mediach społecznościowych czy widać wyłącznie protesty, czy także informacje o mniej efektownych, ale kluczowych działaniach (pisma, konsultacje, projekty terenowe)?
• Ślady działań w administracji – czy w decyzjach środowiskowych, protokołach konsultacji, dokumentach urzędowych pojawia się nazwa fundacji jako strony, opiniodawcy lub autora uwag?

Nie każda fundacja musi prowadzić pełne spektrum aktywności – niektóre specjalizują się w kampaniach wizerunkowych, inne w pracy prawniczej, jeszcze inne w terenowych projektach ochrony przyrody. Kluczowe jest, aby deklarowane cele były spójne z realnymi działaniami.

Mit 3: „Na fundacjach ekologicznych zarabia się krocie”

Wynagrodzenia w NGO a rzeczywistość rynku pracy

Opowieści o „złotych posadach w fundacjach” wracają jak bumerang. Trzeba jasno powiedzieć: w Polsce większość osób pracujących w fundacjach ekologicznych zarabia raczej poniżej średniej lub w jej okolicach, niż znacznie powyżej. Konkurencją o specjalistów są firmy i instytucje publiczne, które często oferują stabilniejsze i lepiej płatne etaty.

Jednocześnie działanie fundacji wymaga profesjonalistów: prawników, ekspertów od ochrony przyrody, specjalistów od komunikacji, fundraisingu, księgowości. To nie są wolontariaty na pełen etat. Normalne wynagrodzenia są konieczne, aby ktoś mógł poświęcić się tej pracy zawodowo, a nie „po godzinach”.

Dlaczego koszty osobowe są tak ważne

W budżetach fundacji ekologicznych koszty wynagrodzeń potrafią stanowić znaczną część wydatków. Wynika to z charakteru działalności – to nie fabryka, gdzie głównym kosztem są maszyny czy surowce, tylko praca intelektualna i organizacyjna. Bez opłaconych ludzi nie powstanie żadna ekspertyza, nie ruszy żaden projekt terenowy, nikt nie dopilnuje terminów urzędowych i wymogów formalnych grantów.

Z perspektywy darczyńcy może budzić opór zdanie: „dużo idzie na pensje”. Lepiej jednak zadać inne pytanie: czy te pensje przekładają się na konkretne efekty ochrony środowiska? Jeżeli tak – są to pieniądze dobrze wydane. Jeżeli nie widać przełożenia na działania, warto się zastanowić, czy to odpowiednia organizacja do wsparcia.

Jak czytać informacje o kosztach administracyjnych

Hasło „tylko 5% na administrację” brzmi atrakcyjnie w kampanii, ale często bywa mylące. Zbyt niskie koszty administracyjne mogą oznaczać:

• brak profesjonalnej księgowości i kontroli finansowej,
• przemęczenie zespołu (nadgodziny, brak stabilności zatrudnienia),
• problemy z utrzymaniem jakości i ciągłości działań.

Rozsądnym wskaźnikiem jest raczej balans między kosztami programowymi (bezpośrednie działania na rzecz środowiska) a kosztami administracji i fundraisingu. Sensowna organizacja wyjaśnia, dlaczego struktura kosztów wygląda tak, a nie inaczej, i pokazuje, że środki na zespół przekładają się na wyniki.

Mit 4: „Fundacje ekologiczne to tylko przykrywka dla polityki”

Granica między ekologią a polityką publiczną

Ochrona środowiska jest głęboko osadzona w polityce publicznej: prawo energetyczne, przepisy o gospodarce odpadami, decyzje o inwestycjach drogowych, regulacje dotyczące lasów czy wód. Fundacje ekologiczne siłą rzeczy wchodzą w obszar, który można nazwać „polityką środowiskową” – komentują projekty ustaw, biorą udział w konsultacjach, lobbują za określonymi rozwiązaniami.

To jednak co innego niż bycie „ramieniem partii politycznej”. Profesjonalne fundacje ekologiczne starają się zachować niezależność od konkretnych ugrupowań, choć często wspierają lub krytykują wybrane propozycje, niezależnie od tego, kto je składa. Taka działalność, określana jako rzecznicza lub watchdogowa, jest normalnym elementem demokracji.

Jak rozpoznać powiązania polityczne fundacji

Zdarzają się przypadki, gdy fundacje powstają z inicjatywy osób aktywnych w partiach politycznych, albo są wyraźnie kojarzone z jednym środowiskiem. To nie jest samo w sobie zakazane, ale jako darczyńca masz prawo wiedzieć, w co się angażujesz.

Ślady możliwych powiązań politycznych możesz znaleźć w kilku miejscach:

• skład władz fundacji – czy członkowie zarządu lub rady fundacji pełnią lub pełnili istotne funkcje w partiach lub administracji politycznej,
• komunikacja publiczna – czy przekaz organizacji koncentruje się na jednym obozie politycznym, częściej chwali jedną stronę i atakuje drugą niż odnosi się merytorycznie do treści projektów,
• źródła finansowania – czy fundacja w dużej mierze opiera się na środkach przyznawanych przez instytucje kontrolowane przez jedno środowisko polityczne, bez zróżnicowania źródeł.

Jeśli organizacja otwarcie komunikuje swoje poglądy i źródła finansowania, darczyńca może samodzielnie ocenić, czy mu to odpowiada. Problem pojawia się, gdy fundacja deklaruje pełną apolityczność, a w praktyce jej działania są wyraźnie jednostronne i ukierunkowane na interes konkretnego ugrupowania.

Ekologia jako narzędzie w sporach ideologicznych

Wnioski w skrócie

• Fundacje ekologiczne działają w obszarze pełnym emocji (pieniądze, polityka, klimat), co sprzyja powstawaniu mitów, uproszczeń i teorii spiskowych.
• W sektorze fundacji ekologicznych są zarówno organizacje rzetelne i skuteczne, jak i słabe czy źle zarządzane, dlatego przed wsparciem potrzebna jest chłodna, oparta na faktach ocena.
• Mit o „wyciąganiu pieniędzy” wynika m.in. z agresywnego fundraisingu, nagłośnionych afer oraz braku świadomości, jak kosztowne są realne działania ekologiczne (ekspertyzy, prawnicy, monitoring).
• Budżety fundacji ekologicznych są zwykle złożone z wielu źródeł (dotacje publiczne, granty międzynarodowe, darowizny indywidualne i od firm, działalność odpłatna), a prywatne wpłaty często stanowią mniejszość, ale dają najwięcej elastyczności.
• Rzetelność fundacji można sprawdzić poprzez analizę sprawozdań finansowych i merytorycznych, ocenę konkretnych efektów działań oraz przejrzystość komunikacji (raporty, dane, przykłady sukcesów i porażek).
• Mit, że fundacje „tylko protestują”, ignoruje ogrom pracy wykonywanej w tle: analizy dokumentów, przygotowywanie pism i odwołań, ekspertyzy, monitoring terenowy oraz rozmowy z urzędami i społecznościami.
• Świadome, odpowiedzialne wspieranie fundacji ekologicznych wymaga weryfikacji faktów, a rozbrajanie mitów jest pierwszym krokiem do sensownego przekazywania pieniędzy i czasu.